Największym oszustwem współczesnej autopromocji i dyskursu w mediach społecznościowych stało się przekonanie, że miarą wartości pracy jest liczba osób, które ją krytykują. Dla ludzi o kruchym ego ta wygodna doktryna niechcący jednak stała się ostatecznym rozgrzeszeniem, bo skoro mnie krytykują, to znaczy, że robię coś wielkiego. A gdy argumenty odbiorców stają się zbyt konkretne i trudne do podważenia, na scenę wchodzą najcięższe działa – wyrwane z kontekstu cytaty z klasyków literatury, filozofów i mężów stanu, którzy przecież też „mieli wrogów”.

Istnieje jednak zasadnicza różnica, o której entuzjaści tej retoryki woleliby nie pamiętać. Tamte postaci mierzyły się z oporem, ponieważ zmieniały bieg historii, kruszyły reżimy lub przewracały utarte paradygmaty. Dzisiejsi autorzy wzbudzają sprzeciw często z bardzo prozaicznego powodu, ponieważ publikują w sieci nieprzemyślane tezy i często nie potrafią znieść faktu, że ktoś zauważył w nich błędy.

Dlaczego mylimy krytykę z hejtem?

Powoływanie się na historyczne autorytety w sytuacji konfrontacji z krytyką opiera się na prostym, lecz głęboko manipulacyjnym błędzie logicznym. W psychologii i retoryce zjawisko to można nazwać czymś w rodzaju erudycji „obronnej„. Kiedy twórca, lider czy publicysta spotyka się z zarzutem braku logiki, nierzetelności lub po prostu słabej jakości swojego wywodu, zamiast odnieść się do faktów, sięga po cytat z uznanego klasyka czy historycznego polityka.

Mechanizm ten działa jednak jak intelektualny szantaż. Poprzez bezrefleksyjne podstawienie pod własne nazwisko wielkich myślicieli, autor buduje w oczach odbiorców fałszywą analogię.

Przekaz brzmi jednoznacznie:

„Skoro powołuję się na klasyków, stoję po stronie mądrości. A skoro oni pisali o zawiści i ludzkiej małości, to każdy, kto podważa moje słowa, jest po prostu bezmyślnym hejterem”.

W logice taki sposób rozumowania określa się mianem błędu fałszywej analogii (false analogy) – fakt, że dwie sytuacje mają jedną wspólną cechę nie oznacza, że są one podobne pod każdym istotnym względem.

W ten sposób autorytety przestają pełnić swoją pierwotną funkcję. Nie służą już do poszerzania horyzontów ani weryfikowania własnych poglądów. Stają się jedynie tanim pancerzem obronnym, mającym ukryć merytoryczną pustkę i nadać nierzadko zwykłemu zadufaniu pozory głębokiej filozofii.

Psychologia zagrożonego ego i pułapka narcyzmu

Dlaczego uznanie własnego błędu stało się dla wielu ludzi niemożliwe? Odpowiedź leży w strukturze osobowości i mechanizmach obronnych. Wybitny psycholog społeczny Roy Baumeister, autor koncepcji zagrożonego egotyzmu (threatened egotism) w swoich badaniach wskazywał, że skrajnie defensywnie i agresywnie na informację zwrotną nie reagują osoby o niskiej samoocenie, lecz te o samoocenie sztucznie nadmuchanej, wyidealizowanej i zarazem niezwykle kruchej.

U osób o nasilonych cechach narcystycznych wizerunek własnej nieomylności jest podstawowym warunkiem stabilności emocjonalnej. Każda merytoryczna uwaga, każdy głos sprzeciwu czy wytknięcie błędu poznawczego nie są traktowane jako zaproszenie do dyskusji. Są odbierane jako egzystencjalny zamach na własną wartość.

Aby uniknąć wyniszczającego dysonansu poznawczego, mózg uruchamia mechanizmy obronne polegające m.in. na przypisywaniu niepowodzeń czynnikom zewnętrznym. Jednym z mechanizmów opisywanych w psychologii jest tzw. self-serving bias, czyli tendencja do przypisywania sukcesów sobie, a porażek czynnikom zewnętrznym. Na przykład:

• Porażka, chybiony pomysł czy niedopracowany wywód nigdy nie leżą po stronie twórcy.
• Negatywny odbiór otoczenia nie wynika z wadliwości samego przekazu, lecz z zazdrości lub niekompetencji odbiorców.
• Każda krytyka – bez względu na jej ton i argumentację – bywa zakwalifikowana jako bezmyślny hejt.

W ten sposób autor tworzy wokół siebie alternatywną rzeczywistość, w której każda porażka jest przedstawiana jako męczeństwo za prawdę, a brak powszechnego zachwytu staje się koronnym dowodem na własną wybitność. Ba! Bywa nawet paliwem dla algorytmu ku jeszcze większym zasięgom, za co autor często nawet bezrefleksyjnie dziękuje.

Zapomniana sztuka pokory poznawczej

Warto jednak pamiętać, że kiedyś sięganie po literaturę i nauki autorytetów nie bez powodu wymagało pokory. Oznaczało świadomość własnych ograniczeń i gotowość do konfrontacji swoich tez z kimś mądrzejszym od nas. Dziś pokora bywa błędnie utożsamiana ze słabością lub uległością, podczas gdy w rzeczywistości stanowi fundament dojrzałości intelektualnej.

Profesor Mark Leary z Duke University opisuje ciekawe zjawisko pokory poznawczej (intellectual humility), które dobrze ilustruje omawiany problem. Pokora poznawcza to zdolność do uznania, że nasze przekonania mogą być błędne, a nasza wiedza jest ograniczona. Osoby o wysokim poziomie tej cechy potrafią oddzielić swoją wartość jako człowieka od pomysłów, które generują.

Kiedy słyszą krytykę, nie szukają w popłochu cytatów mających zdyskredytować rozmówcę. Zamiast tego sprawdzają fakty, analizują logiczną spójność zarzutów i nie boją się powiedzieć: „W tym miejscu się pomyliłem”. To właśnie pokora poznawcza – a nie zasłanianie się cudzymi myślami – jest jedną z cech dojrzałości intelektualnej.

Ślepota na sygnały, czyli odcięcie pętli zwrotnej

Uznawanie każdego głosu sprzeciwu za hejt pociąga za sobą groźne konsekwencje praktyczne. W teorii komunikacji sprawnie działający system wymaga pętli sprzężenia zwrotnego (feedback loop). Bez niej twórca traci kontakt z otoczeniem i zaczyna działać w próżni.

Wrzucanie wszystkich negatywnych opinii do jednego worka powoduje także całkowite zatarcie granic między trzema odmiennymi zjawiskami:

1. Prawdziwym hejtem: Czyli bezmyślną agresją, obelgami i atakami osobistymi, które wynikają wyłącznie z frustracji nadawcy i nie noszą żadnej wartości merytorycznej.
2. Barometrem odbioru: Czyli wskaźnikiem tego, jak nasze słowa czy projekty są odbierane przez ludzi. Jeśli reakcją na publikację jest powszechny sprzeciw lub rozczarowanie, nazywanie tego hejtem jest często zakłamywaniem rzeczywistości. Może być natomiast sygnałem, że przekaz był niejasny, źle uzasadniony albo nie trafił do odbiorców.
3. Krytyką merytoryczną: Czyli logicznym wykazaniem błędów we wnioskach, danych czy wykonaniu. To najcenniejszy rodzaj informacji, jaki autor może otrzymać – darmowa korekta i szansa na realny rozwój.

Ignorowanie dwóch ostatnich kategorii i dorabianie do nich ideologii o „zazdrości otoczenia” sprawia, że autor powoli traci zdolność odróżniania rzeczywistej jakości od tandety.

Powoływanie się zaś na historycznych myślicieli ma sens tylko wówczas, gdy towarzyszy temu choć cień dociekliwości, odwagi w poszukiwaniu prawdy i gotowości do nauki. Jeśli ktoś używa ich słów wyłącznie po to, by przekonać świat o własnej genialności i zbyć każdą racjonalną uwagę jako atak, nie uprawia refleksji społecznej. Buduje jedynie kruchą, sztucznie podtrzymywaną iluzję nieomylności. Prawdziwa siła i profesjonalizm nie manifestują się w głośnym udowadnianiu, jak bardzo wszyscy nam zazdroszczą, lecz w umiejętności zatrzymania się, schowania wybujałego ego do kieszeni i zadania sobie najważniejszego pytania: a co, jeśli to oni mają rację, a nie ja?